معضلات و راه کارهای تولید الیاف دامی در کشور

معضلات و راه کارهای تولید الیاف دامی در کشور

تهیه: دکتر عباس رافت- دانشگاه تبریز

مقدمه

تعریف: پشم عبارتست از نوعی لیف پروتئینی که روی پوست گوسفند می روید و در صنعت قالیبافی به صورت پرز و گاهی تار و پود به کار می‌رود. پشم تابیده شده (نخ پشمی) را در قالیبافی اصطلاحاً خامه می‌گویند.

مهمترین الیاف دامی در کشور را می توان پشم، کرک بز و ابریشم دانست که در این مبحث به آنها پرداخته می شود.

پشم

شناخت  ویژگی‌های پشم گوسفندان و مزایا و محدودیت‌های آنها می‌تواند بخشی از مشکلات فراروی قالی بافی در ایران را برطرف کند.

بررسی آمار های بازرگانی در دهه های گذشته همواره بیانگر نقش بارز صادرات قالی در ارز حاصل از صادرات غیر نفتی بوده است که از تلفیق مساعی دامداری و صنعت حاصل شده است. عنایتی خاص این نکته که تا نیم قرن پیش، قالیهای بافته شده در کشور  عمدتا از پشم دام بومی تهیه می گردید لذا ضرورت دارد این هنر ملی حفظ شده و از طریق پاسداری از روند توسعه دامپروری و تولید الیاف، درآمد ارزی حاصله استمرار داشته باشد و در این مسیر شناخت علمی شاخص های ذیربط در تولید پشم و کرک و... و عوامل موثر در آن از اهمیت بالایی برخوردار است. در گذشته یکی از عمده ترین مزیت های تولید فرش در کشور، نیازهای ارزی اندک ان بوده است بطوریکه در سال  1373 حدود  6/1 میلیلرد دلار از فرش حاصل شده بود که میزان ارزبری آن 10 تا 15 درصد بوده است. در سال 1368 بازای هر دلار هزینه ارزی برای فرش حدود 79 دلار درامد ارز از محل صادرات بوده است. امروزه با عنایت به ارزش ریال در مقابل ارزهای دیگر ارزبری واردات مواد اولیه قالی بیشتر شده و در نتیجه لزوم برنامه ریزی برای تولید پشم از گوسفندان بومی بیش از پیش نمایان می گردد.

نگاهی به اخبار منتشره در رسانه ها  اهمیت موضوع را بیشتر روشن می کند:

خبر1:  ژائله رئیس اتاق تبریز در سخنان خود با تاکید بر این نکته که هنر صنعت فرش استان با ۲۱۵ هزار نفر شاغل سهم عمده ای در اقتصاد کشور ایفاء می نماید، وی با اشاره به جایگاه کشورهای برتر در زمینه‌ی صادرات فرش دستباف در  سال ۲۰۱۷  اظهار داشت: ایران با میزان صادرات ۴۲۶ میلیون دلار  و سهم ۲۷.۹ درصدی از صادرات جهانی، کشور هند با میزان صادرات ۳۸۵ میلیون دلار  و سهم ۲۵.۲ درصدی از صادرات جهانی، پاکستان با میزان صادرات ۶۹ میلیون دلار  و سهم ۴.۵ درصدی از صادرات جهانی، نپال با میزان صادرات ۶۷ میلیون دلار  و سهم ۴/۴ درصدی از صادرات جهانی، چین با میزان صادرات ۵۹ میلیون دلار  و سهم ۳.۹ درصدی از صادرات جهانی و ترکیه با میزان صادرات ۴۵ میلیون دلار  و سهم ۲.۹ درصدی از صادرات جهانی را به خود اختصاص داده است. ژائله حجم کل صادرات فرش دستباف در جهان در سال ۲۰۱۷ را برابر با ۱ میلیارد و ۵۲۴ میلیون دلار ذکر و خاطر نشان کرد: در سال ۱۳۹۶ مقصد صادرات اصلی فرش دستباف ایران، کشور ایالات متحده آمریکا بوده است که حدود ۳۰ درصد از حجم صادرات را به خود اختصاص داده است.  وی با اشاره به مهمترین مقاصد صادراتی فرش دستباف ایران بر اساس آمار و اطلاعات ارائه شده از سوی مرکز ملی فرش ایران گفت:  ایالات متحده آمریکا با حجم صادرات به میزان ۱۲۶ میلیون دلار، آلمان با حجم صادرات به میزان ۵۸ میلیون دلار، لبنان با حجم صادرات به میزان ۳۰ میلیون دلار، انگلستان با حجم صادرات به میزان ۲۳ میلیون دلار، ژاپن با حجم صادرات به میزان ۲۳ میلیون دلار، امارات متحده عربی با حجم صادرات به میزان ۲۳ میلیون دلار، پاکستان با حجم صادرات به میزان ۲۰ میلیون دلار، آفریقای جنوبی با حجم صادرات به میزان ۱۵ میلیون دلار، ایتالیا با حجم صادرات به میزان ۱۲ میلیون دلار، استرالیا با حجم صادرات به میزان ۱۱ میلیون دلار، کانادا با حجم صادرات به میزان ۱۰ میلیون دلار می باشد. رئیس اتاق بازرگانی تبریز (ژائله)  الزامات مطرح شده از سوی فعالان صنعت فرش برای توسعه این صنعت در استان آذربایجان شرقی را اینگونه مطرح کرد:  تامین مواد اولیه مورد نیاز فرش از بازارهای جهانی و نظارت بر انحصار واردات پشم، حمایت از واحد های تولید پشم  که با مشکل مواجه شده اند، اصلاح و حمایت از دام های سبک استان و کشورکه پشم آنها در صنعت فرش موثر هستند.

خبر2 : در حالی که ایران در سال‌های گذشته حجم قابل‌توجهی از پشم و ابریشم مورد نیاز بازار داخلی را تأمین می‌کرد اما در سال‌های اخیر برای تأمین این دو ماده اولیه تولید فرش در کنار تولید داخلی به واردات نیاز پیدا شده است. در این رابطه محمدعلی زرینه کفش - رئیس اتحادیه بافندگان فرش دستباف - به ایسنا، گفت: در تولید و رفع نیاز به مواد اولیه بافت فرش خودکفا نیستیم و برای رفع نیاز بازار نیاز به واردات پشم و ابریشم به کشور احساس می‌شود.(1397)

در جدول 1 آمار تولید پشم خام (نشسته) 30 کشور رتبه برتر جهان (در سال 2012 ) آمده است که ایران با تولید 61.5 هزار تن حدود 3 درصد تولید پشم جهان را در اختیار دارد و حائز رتبه پنجم است. (منبع : وبسایت فائو). تولید پشم ایران تکافوی صنعت نساجی و قالی بافی را نمی کند و برای مثال ایران همواره نیازمند واردات پشم نیوزلندی برای مصارف قالی دستبافت  بوده است.

جدول 1 آمار تولید پشم خام (نشسته) 30 کشور رتبه برتر جهان (در سال 2012 )

کشور	تولید برحسب تن	تولید برحسب درصد کل
China, mainland	400000	19.4
Australia	362100	17.5
New Zealand	165000	7.98
United Kingdom	68000	3.29
Iran (Islamic Republic of)	61500	2.98
Morocco	56000	2.71
Sudan (former)	56000	2.71
Russian Federation	55253	2.67
Argentina	55000	2.66
Turkey	51180	2.48
India	45500	2.2
Pakistan	43000	2.08
South Africa	39904	1.93
Kazakhstan	39500	1.91
Turkmenistan	39000	1.89
Uruguay	36000	1.74
Indonesia	30750	1.49
Uzbekistan	27500	1.33
Algeria	27000	1.31
Spain	22935	1.11
Syrian Arab Republic	22000	1.06
Romania	18600	0.9
Afghanistan	17500	0.85
Iraq	17000	0.82
Mongolia	16500	0.8
Azerbaijan	16464	0.8
France	14500	0.7
Ireland	14500	0.7
United States of America	14000	0.68
Germany	13500	0.65

جدول 2 آمار 10 کشور برتر جهان از نظر تولید پشم در سال 2020 برحسب تن

China, mainland	333624
Australia	283794
New Zealand	133836.31
Türkiye	79754
United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland	70021.3
Morocco	61342.17
Iran (Islamic Republic of)	54703.47
Russian Federation	51660
Pakistan	43448.62
South Africa	43216.73

برای پشم های ضخیم، مهمترین بازار مصرف به قالی بافی مربوط می شود. کمبود پشم باعث شده تا گاهی از پشم دباغی در خامه قالی استفاده شود.  با افزایش درصد میزان الیاف پشم دباغی در خامه، میزان استحکام در خامه کاهش می یابد و حضور این الیاف باعث افزایش ناهمواری و پرز می شود. مصرف اصلی پشم های ظریف در تهیه پارچه های پشمی است و در این مورد کشبافی نیز حائز اهمیت است.

با نگاه بر سیر تحول پیشرفت در قالی بافی و بررسی کیفیت مواد اولیه مصرفی در گذشته درمی یابیم که قالی در ایران با استفاده از پشم گوسفندان انواع نژادهای ایرانی توانسته به عظمت و اوج ماندگاری برسد. در نتیجه ضروری است که این روند ادامه و تقویت گردد.

آماری که در سال های 1286 تا 1289 شمسی ارائه گردیده بیان می دارد صادرات پشم ایران عمدتاً به کشورهای روسیه، هندوستان، عثمانی، و انگلیس است. به عنوان مثال در سال 1289 شمسی یک میلیون و 700 هزار من تبریز بوده است. پس از آن نیز صادرات این محصول ارزشمند تا سال 1345 شمسی ادامه داشته است و بیشترین آن در سال 1337 شمسی معادل 12.54 میلیون کیلوگرم بوده است. اما از آن سال به بعد مقدار صادرات آن کم و ناچیز شده است. در سالهای اخیر واردات پشم و نخ پشمی به خاطر نیاز کارخانه های نساجی زیاد شده است. کالاهای پشمی وارده به مملکت بیشتر به صورت پشم شسته و یا ناشور برای تهیه نخ قالی و یا به شکل روبان پشمی و منسوجات پشمی می باشد و عمدتاً پشم ضخیم برای تهیه نخ قالی از کشور زلاندنو و پشم های ظریف پارچه بافی از کشور استرالیا وارد می شود.

تعداد جمعیت بز

بر طبق آمار سازمان فائو (سال 2013) ازمجموع جمعیت بز و بزغاله در سراسر جهان (1005605016 راس) حدود 20 میلیون راس به ایران تعلق دارد(شکل1) که از این تعداد 5 میلیون رأس بزهای تولید کننده کرک و باقیمانده در ردة شیری و موئی شناخته می‌شوند. آمار دقیقی در مورد مقدار تولید کشمیر و موی بز در دسترس نیست.

شکل 1 - آمار جمعیت بز در 12 کشور برتر از لحاظ تعداد در سال 2013 – منبع فائو

آمار تولید پیله ابریشم

آمار مقدار تولید ابریشم[1] در جهان بصورت جدول2 قابل مشاهده است که ایران حایز رتبه پنجم در سال 2012 بوده است.

جدول 2 – مقدار تولید ابریشم در کشورهای مهم تولید کننده در سال 2012 (منبع: faostat)

کشور	تولید ابریشم، تن
China, mainland	370000
India	151000
Uzbekistan	25500
Thailand	4600
Iran (Islamic Republic of)	3300
Brazil	3219
Viet Nam	2500
Democratic People's Republic of Korea	900
Romania	790
Afghanistan	700
Japan	202
Cambodia	160
Turkey	151

 

مزایای فرش با پشم طبیعی آن است که پشم طبیعی آسیبی به محیط زیست نمی زند و از طرف دیگر میکروپلاستیک ها وارد آب ها شده وتبدیل به مواد مضر برای بدن انسان می شوند.

تعداد دام پشم چینی شده حدود 38 میلیون راس با تولید حدود 42 هزار تن پشم خام برآورد شده است (آمار 1390 مرکز امار ایران).

کاربرد پشم در ایران

·         نساجی مکانیزه: کلفت ریسی . فاستونی یا نازک ریسی و نیمه فاستونی

تعداد واحد فعال 10 واحد است که حدود 11 هزار تن  پشم  کلا وارداتی را بمصرف می رسانند. برای این نوع از مصارف، پشم داخلی نامناسب تشخیص داده شده است.

·         نساجی دستی:

1. براورد سال 1380 نشان می دهد که حدود 6 میلیون نفر در این صنایع اشتغال داشته اند. امرزوه  3 میلیون نفر تخمین زده می شود.

خصوصیات مثبت پشم گوسفندان ایران که در استرالیا و نیوزلند کمتر ملموس است مقاومت و عدم نمدی شدن اتس. همچنین ارتجاع خوبی دارند. در مقابل پشم خارجی، یکنواخت تر بوده و بازده بالا در ریسندگی دارد ولی عیب آن  زود کدر شدن ذکر شده است. و نیز ارتجاع کم بوده و ریزش زیاد در فرش با گذشت زمان گزارش شده است.  بطور کلی شماره نخ پشم های ایرانی  5 تا 20 بوده و قطر کمتر از 30  برای قالی دستباف درجه یک و 30 تا 35 برای درجه 2 و تا 40 میکرون برای درجه 3 بکار می رود. پشم خارجی برای خامه نمره 15 به بالا برای فرش های رج شمار بالای 45  و  برای مخلوط کردن با داخلی بکار می رود. معمولا در خامه های تبریز قم اصفهان نایین 65 درصد پشم بومی و 35 درصد پشم خارجی استفاده می شود.

بازرگانی

در خصوص نیاز کشور متاسفانه آمار دقیقی وجود ندارد. تخمین زده می شود برای تولید 1تا 3 میلیون متر مربع فرش، 22 هزار تن پشم ناشور لازم است که با جمع سایر صنایع دستی 24 هزار تن برآورد می شود. در برخی آمارها ذکر شده که تولید پشم بومی 18  هزار تن  شسته است.  پشم دباغی 4 هزار تن شسته برآورد می شود که 1.6 مصرف داخلی داشه و  بقیه صادر یا قاچاق می شود. گاهی نیاز کشور 24 هزار تن ناشور یا 12 هزار تن شسته ذکر شده است که نیاز فاستونی 2.5 هزارتن ذکر شده است. منبع دیگر واردات تا 18 هزارتن سالانه ذکر کرده اند. متاسفانه آمار متفاوت از تولید و مصرف پشم و قالی، صادرات و واردات غیر رسمی گزراش شده و خود مصرفی روستاییان و مصرف کنندگان محلی معلوم نیست

مشکلات و موانع کشور و راهکار

•         عدم بکار گیری روش های مناسب از مزرعه تا درب کارخانه پشم شویی

•         ترویج پشم چینی صحیح

•         پشم چینی قبل کشتار که در مزرعه انجام شود

•         بایستی روندی اتخاذ گردد تا از عدم استفاده از پشم دباغی در خامه قالی اطمینان حاصل شود.

•         آموزش واسطه ها

•         ترویج پشم از مدرسه تا دانشگاه

•         کمک به تعاونی ها و اتحادیه دامداران واسطه ها و تولیدکنندگان محصولات پشم

مشکل

پشم در کشور تولید می شود ولی از کیفیت لازم جهت استفاده در صنایع نساجی و خامه قالی برخوردار نیست. در نتیجه برای رفع کمبود ها واردات پشم انجام می شود در مقابل بخشی از تولید پشم بومی خریدار ندارد. قیمت پایین خرید پشم از دامدار باعث شده است که در مواردی حتی اقدام به پشم چینی نشود. عدم توجه به محصول پشم در مقایسه با افزایش قیمت گوشت گوسفندی، در دهه های گذشته دلیل این روند بوده است. در این شرایط، تامین مواد اولیه برای قالی رج شمار بالا و جایگزینی با پشم وارداتی دور از ذهن بنظر می رسد.

راهکار تعریف پروژه های کوتاه و درازمدت است.

 کوتاه مدت : زودبازده : بهبود وضعیت تولید فعلی افزایش راندمان با استفاده از همهختدابیر موجود از قبیل پرورش و فؤواری است. در میان مدت  می توان به  پرورش گوسفند تیپ پشمی اقدام کرد.

جمع بندی: یکسری ویژگی ها در الیاف دامی باید وجود داشته باشد که تامین کیفیت و کمیت برای استفاده در محصولات نهایی نساجی و قالی بافی را تضمین نماید. رصد این کیفیت ها و آشنایی با عوامل پرورش (ژنتیک و تغذیه) وظیفه کارشناسان علوم دامی است. بعبارت دیگر تولید محصول با کیفیت، مواد درجه یک را می طلبد که بایستی از  مرحله تولید در مزرعه پرورش دام پیگیری گردد. بعد از تحویل پشم یا کرک خام به درب کارخانه پشم شویی، کار متخصصین پرورش دام(وزارت جهاد کشاورزی) تمام می شود و من بعد، دانش متخصصین رشته‌های دیگری چون شیمی دانان و مهندسین نساجی و ...(وزارت صمت و میراث‌فرهنگی،گردشگری و صنایع‌دستی)  است که محصول با کیفیتی را تولید و بازاریابی نمایند. ولی هر گونه کاستی در امر تولید مواد خام مرغوب، در حین پروسه تبدیل الیاف دامی به محصول، قابل جبران نخواهد بود. علاوه بر این‌ها یکسری ویژگی ها و خصوصیات مربوط به علوم نساجی و شیمی در مورد الیاف وجود دارد که لازم است کارشناسان علوم دامی با آنها آشنا شوند تا این ویژگی های مطلوب را در الیاف بوجود آورند یا ردیابی نموده و کیفیت آن را تضمین نمایند. برای مثال در کارخانجات ریسندگی با این مشکل مواجه هستیم که درصد الیاف کمپ یا مرده در پشم گوسفندان بومی در مقایسه با پشم های نیوزلندی بالا است و کارشناسان نساجی از این مسئله شاکی هستند. اگر دامپروران با ویژگی " درصد الیاف مدولایی" در الیاف پشم تولیدی آشنا نباشند، نمی توانند این عیب مهم در پشم گوسفندان بومی کشور را جبران نمایند. دانشجوی دامپروری باید بداند که چه عوامل ژنتیکی و محیطی باعث می شوند تا درصد الیاف مرده در داخل بیده گوسفندان بومی کشور بالا باشد.

انعکاس چالش ها در رسانه ها

•         افزایش صادرات پشم خام از کشور خبرگزاری موج - بود صنایع به روز ریسندگی، صادرات فله ای پشم خام از کشور را افزایش داده است.

•          فرهاد خانی کارشناس فرش دستباف ضمن بیان این مطلب افزود: پشم کردستان به صورت فله ای و با قیمتی بسیار پایین از کشور صادر می شود و در آن سوی مرزها مورد فرآوری قرار می گیرد و با چند برابر قیمت به عنوان پشم فرش بافی مجددا به ایران وارد می شود.

•         خانی با اشاره به اینکه واردات پشم از کشورهای دیگر هزینه های تولید فرش دستباف ایران را بالا می برد،اظهار داشت: بخاطر برخی مسائل، بعضی از کشورها به صورت مستقیم به ایران پشم نمی فروشند و ایران مجبور است پشم وارداتی خود را با چند برابر قیمت جهانی از دست واسطه ها در بازارهای بین المللی بخرد که این مساله موجب افزایش هزینه های تولید فرش دستباف کشور می شود. وی افزود:‌ هر چه هزینه های تولید بالاتر باشد،‌ قیمت تمام شده محصول نهایی هم بالاتر می رود و گران تر بودن کالای تولیدی کشور قدرت رقابت محصولات ایران را در مقایسه با مشابه خارجی چندین برابر پایین می آورد.

•         واردات پشم صنعت فرش را متزلزل تر می کند

•         خبرگزاری موج
یک کارشناس صنعت فرش گفت:واردات عمده پشم با بهای بالا صنعت فرش را متزلزل تر می کند.
کریمی کارشناس صنعت فرش :بخشی‌ از مشکلات‌ صنعت‌ فرش‌ ایران‌ به‌ تهیه‌ پشم‌ برمی‌گردد. در حالی‌ که‌ بیش‌ از 60 میلیون‌ راس‌ دام‌ در ایران‌ وجود دارد اما بخش‌ عمده‌ پشم‌ مورد نیاز در قالیبافی‌ از خارج‌ وارد می‌شود. 

•         بالا بودن‌ قیمت‌ گوشت‌ در ایران‌ و تفاوت‌ آن‌ با قیمت‌ پشم‌ سبب‌ شده‌ است‌ تا سرمایه‌گذاران‌ برای‌ تولید پشم‌ در ایران‌ سرمایه‌گذاری‌ نکنند

•         سیدجلال الدین بصام مدیرعامل شرکت سهامی فرش ایران «در حال حاضر در ایران پنج میلیون و500 هزار متر فرش تولید می شود که با در نظر گرفتن پنج کیلو پشم برای بافت هر متر فرش، کشور به 28هزار تن پشم شسته نیاز دارد.»به گفته او برای تولید این مقدار پشم شسته به حدود 70هزار تن پشم ناشور نیازمندیم که 60هزار تن آن از گوسفندان ایرانی تولید می شود و 10هزار تن باقیمانده از کشورهای دیگر به خصوص کشور نیوزیلند و اروگوئه وارد کشور می شود

•         «پشم ایرانی از بسیاری جهات مناسب تر از پشم نیوزیلندی است ولی بافندگان برای بافت فرش های ظریف لزوماً از پشم های نیوزیلندی به دلیل دارابودن کیفت مناسب در قطر و اندازه استاندارد استفاده می شود. »

•         همچنین در مورد بازار بین المللی پشم شایان ذکر است از سال 2006 میلادی، قیمت جهانی پشم رو به افزایش گذاشته و در سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته است. گردش تدریجی گوسفندان پشمی نیوزیلندی و استرالیایی به سمت گوسفندان گوشتی و همچنین افزایش 7-8 درصدی نرخ برابری دلار نیوزیلند نسبت به دلار امریکا، موجب افزایش قیمت 65 تا 70 درصدی قیمت پشم در دنیا شدهاست

•         حداکثر بی‌توجهی به پشم داخلی در گذشته : در دو دهه اخیر بدلیل اختلاف قیمت شدیدی که بین پشم و گوشت بوجود آمده انگیزه پشم چینی به هنگام ذبح گوسفند کاهش یافته، درنتیجه یکی از مهمترین چالش‌های قالی ایرانی کاربرد پشم دباغی شده درقالیبافی است. خروج پشم از مرزهای شرقی و واردات آن به خاطر بخش نساجی و استفاده از این الیاف در فرایند تهیه خامه قالی ابهام دارد.
فرآوری و پرورش پشم یکی از مهمترین موارد موثردر کیفیت قالی است. استفاده از پشم مناسب در تولید خامه قالی از بسیاری عیوب قالی همچون دورنگی، رگه‌دار شدن، نمدی شدن، جلوگیری کرده ضمن آنکه چگونگی استفاده از آن نقش موثری در قیمت تمام شده قالی بافته شده دارد.
از دویست نوع نژاد گوسفندی که بصورت شناخته شده در سراسر جهان پراکنده شده اند بالغ بر 28 نژاد مختلف گوسفند در ایران مورد شناسایی قرار گرفته اند که عبارتند از: بلوچ، سنجابی، مهربانی، شال، مغانی، کلکوهی، قره گل، کبود شیراز، قزل، افشاری، ترکی، ماکویی، فراهانی، کرمانی، بختیاری، سنگسری، نائینی، زندی، لری، کردی، زل، جمهور، ترکا شوند مریوان، خویی، وارتیه شاهپور، ارومیه، مکری سیاه.

ارش پشم

چرا پشم گوسفندانتان را نمی‌چینید  اگر برای گوسفند ضرری نداشت اصلا نمی‌چیدیم چون قیمت پشم آنقدر پایین است که کفاف دستمزد پشم چین را نمی‌دهد.
جامعه قالی بر این نظر است که کلید حل مشکل قالی اعم از مواداولیه، تولید و تجارت قالی، آزاد سازی نرخ ارز است و هیچ راه و روش دیگری مشکلات را بصورت همه جانبه برطرف نخواهد کرد.

آمار

•         تعداد گوسفند بومی در کشور 47میلیون راس سال 1399

•         نژادهای خارجی کلا 5000 راس

•         استان آ شرقی رتبه سوم کشوری تعداد گوسفند (بعد خراسان و آ غربی)

•         تولید پشم گوسفند در کشورهای اصلی تولید پشم 3 تا 5 کیلو برای هر راس.

•         ایران 1و نیم کیلوگرم

•         استرالیا 25 درصد پشم ناشور دنیا. 

•         نیوزلند : تولید کننده اصلی پشم اصلاح شده قالی و پشم متوسط

•         ایران تولید 54 هزار تن پشم ناشور سالانه . 70 الی 80 درصد وارد صنعت می شود

•         پشم سفید حدود 50 درصد   نژادها

•         بهترین نژادهای پشمی کشور بلوچی ماکویی کلکوهی فراهانی عربی و سنجابی

•         انواع پشم:

•         پشم مقراضی یا نو

•         پشم دباغی: برآورد سالانه تولید 6 هزار تن پشم دباغی

•         بازدهی 70 درصد حدود 4 هزار تن پشم دباغی حلاجی شده تولید می شود و وارد صنعت کف پوش ها من الجمله قالی می شود

•         واردات  چربی پشم لانولین به کشور سالانه 1.1 میلیون دلار

قیمت پشم بستگی دارد به

1. رنگ
2. قطر
3. طول
4. یکنواختی داخل استاپل از نظر قطر و طول
5. کمپ
6. مدولایی
7. راندمان

•         ایجاد یک میکروکلیما ی مطلوب در محیط

•         جذب فرمالدئید مضر برای بدن انسان

•         مشتعل نشدن در مقایسه با فرش ماشینی

•         تحریک سودمند سیستم ایمنی در دوران کودکی

چالش های فرا روی صنعت کرک ایران

1. تغییرات اقلیمی
2. تغییر الگوی زندگی، نسبت جمعیت شهرنشین، شغل های جایگزین
3. خرید بیده بدون توجه به کیفیت الیاف
4. اضافه کردن ناخالصی  و رطوبت اضافی و ... به کرک خام
5. سرمایه گذاری خارجی در رقبای ایران
6. کشورهای وارد کننده کرک مثل ژاپن و انگلستان نیز به فکر تامین کرک از منابع سهل الوصول تر افتاده اند
7. نوسان قیمت خرید کرک خام از دامدار
8. عدم توانایی مالی دامدار بعنوان بخش خصوصی برای پیگیری برنامه های اصلاح نژادی و حفظ خلوص نژادی

پی آمد سوء این فرآیند در اصلاح ژنتیکی بز ها پدیدار می گردد بطوریکه دامدار در هنگام پایین بودن قیمت کرک به سراغ فعالیت های دیگر دامپروری و توجه به صفات دیگر تولیدی از قبیل شیر و گوشت می رود. یا امکان دارد که گزینش دام در جهت سفیدی رنگ جای خود را به آمیخته گری بز های کرکی با نژادهای دیگر گوشتی(پاکستانی) و شیری بدهد. هر چندگاهی نوسانات قیمت خرید در جهت مثبت،باعث علاقهمندی دامدار به پرورش نژاد خالص کرکی و توجه به اصلاح نژاد می گردد ولی به لحاظ آمیختگی نژادی، دستیابی به صفات کرک قبلی به آسانی میسر نبوده و انجام فرآیند طولانی گزینش در جهت صفات مطلوب کرک را می طلبد.

در این شرایط است که نسبت به حفظ خلوص نزادی بزهای کرکی ایران احساس خطر می شود. چرا که رها سازی دامداران برحسب تصمیم گیری انان به تبع قیمت های بازار منجر به حذف ذخایر ژنتیکی خواهد شد که طی چند هزار سال در این منطقه تجمع پیدا کرده اند.

در این شرایط، انجام پیشرفت ژنتیکی برای کارشناسان مراکز اصلاح نژادی مشکل می شود چرا که دامپرور همیشه و در یک روند ثابت مایل به همکاری در زمینه اصلاح ژنتیکی دامهای خود در جهت صفات مطلوب در چارچوب کلی طرح اصلاح نژاد دام کشور نیست

بعبارت دیگر نوسانات شدید قیمت خرید کرک از دامدار، تصمیم گیری در مورد شاخص های گزینش توسط متخصصین اصلاح نژاد را ناممکن می سازد.

•         اصلاح ژنتیکی بز

•         حفظ خلوص ژنتیکی

•         انجام پیشرفت ژنتیکی

•         تصمیم گیری در مورد شاخص های گزینش توسط متخصصین اصلاح نژاد را ناممکن می سازد

•         آمیخته گری بز های کرکی با نژادهای دیگر گوشتی (پاکستانی) و شیری

•         اعلام خطر : اگر برنامه ای برای حفظ و توسعه بزهای کرکی در ایران وجود نداشته باشد  کشورهایی از قبیل افغانستان و قرقیزستان بازار را به سود خود تغییر خواهند داد

پیشنهاد و راه حل

•         حمایت های علمی- فنی دولتی

•          تشکیل  NGOها و انجمن های نژادی

•         کم اثر کردن نقش منفی نوسانات قیمت های جهانی

•         خطوط تولیدی کارخانجات موکشی به سمت تولید محصولات نهایی با ارزش افزوده بیشتر

•         بازارهای مصرف داخلی و خارجی، آشنا کردن جامعه با مصرف الیاف دامی و کشمیر

•         توجه دانشگاه ها و دانشکده های کشاورزی به علم الیاف دامی: آموزش دامداران، پیله وران، دانشجویان، مراکز جمع آوری کرک

•         تشکیل شرکت های تعاونی پرورش دهندگان بز کرکی  ( جدید)

بنابراین ضرورت دارد تا تدابیری برای حمایت از صنعت کشمیر و تثبیت نسبی در قیمت خرید کرک اندیشید.  چرا که دامدار بعنوان بخش خصوصی، توانایی مالی برای پیگیری برنامه های اصلاح نزادی و حفظ خلوص نژادی را ندارد.

بنظر می رسد یکی از راه حل های مشکلات صنعت تولید کرک در ایران، حمایت های علمی- فنی دولتی و تشکیل  NGOها و انجمن های نژادی از یک طرف و اقدام در جهت تولید محصولات نهایی توسط صنایع نساجی از طرف دیگر است .

•          

شرکت های تعاونی پرورش دهندگان بز کرکی

•         قیمت تضمینی خرید کرک از طرف شرکت

•         دامداران مستقیما در جریان قیمت های خرید و فروش کرک و محصولات نهایی قرار گیرند.

•         مراکز تحقیقاتی و آموزشی می توانند در این زمینه یا ارایه اطلاعات تکنیکی و علمی، دامداران را حمایت نمایند. مثال فرانسه و استرالیا و چین

•         نفع بردن دامدار از سود مراحل نهایی فروش محصول

•         بسیج سایر بخش ها ، نه تنها بخش دامپروری بلکه بخش های دیگر از قبیل صنایع نساجی، پوشاک و طراحی و هنر

•         خطوط تولیدی کارخانجات موکشی به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر

•         حمایت از صنعت کشمیر و تثبیت نسبی در قیمت خرید کرک توسط فعالیت شرکت

•         حمایت مالی مشابه برخی کشور ها از بخش دامپروری در یک برنامه 5 ساله تا توانمند شدن شرکت تعاونی مثال ترکیه از گاومیش داران     فرانسه از گوسفند شیری         نیوزلند مثال موفق ولز اف نیوزلند

زمینه های فعالیت شرکت

•         صنعت توریسم و اگروتوریسم (توریست کشاورزی) و اکوتوریسم

•         ساختار صنایع نساجی سنتی با مشارکت دامپروران

•         اقدام در جهت توسعه صنعت نساجی الیاف لوکس و خاص در کشور با هدف جلوگیری از پروسه خام فروشی

•         همکاری با شرکت های موجود فعال در بخش موکشی و تبادل تجارب

الگوبرداری از مثال های موفق:

•         آتلیه پشم اروپا

•         بز آنقوره در فرانسه

•         مغولستان

•         چین

•         مزرعه نورا در ایتالیا

•         ولز آف نیوزلند

چین

•         سیستم خرید کشمیر براساس کیفیت آن مشابه جایزه چربی شیر در صنعت گاو شیری

•         اصلاح نژاد

•         استفاده از همه عوامل تغذیه پرورشی و محیطی

•         ژنتیک و توالی یابی سکانساژ

بز آنقوره در فرانسه

•         همکاری بین Caprigène فرانسه (سازمان پرورش دهندگان)، INRA (موسسه تحقیقات ملی ملی) و موسسه پرورش فرانسه (Institut de l'Elevage)

•         گزارش های فنی و ژنتیکی برای ارائه کمک به کشاورزان در مورد تصمیم گیری فنی و انتخاب که همیشه تحت مسئولیت تولید کننده است، ارایه می شود.

مغولستان داخلی

•         بهره گرفتن از همه عوامل تغذیه، پرورش و ژنتیک برای افزایش کمی  کیفی کشمیر تولیدی

•         تولید تا فروش محصولات

•         اجرای طرح های اصلاح نژادی و پرورش بزهای کرکی

•         طرح های ژنتیکی، گزینش ژنومیک،  انتقال ژن و تلقیح مصنوعی

ولز آف نیوزلند

•         ایجاد شبکه برای ارتباط دادن700 دامدار و خانواده های آنان با مصرف کننده نهایی  و حفظ محیط زیست

•         تبلیغ پشم و منسوجات آن

•         یافتن مشتری و نوع مصرف برای انواع نژادها و انواع پشم های تولیدی

جمع بندی

•         تشکیل انجمن های نژادی

•         کم اثر کردن نقش منفی نوسانات قیمت های جهانی  با حمایت دولتی

حمایت کارخانجات موکشی برای تولید محصولات نهایی بابنابراین ضرورت دارد تا تدابیری برای حمایت از صنعت کشمیر و تثبیت نسبی در قیمت خرید کرک اندیشید.  چرا که دامدار بعنوان بخش خصوصی، توانایی مالی برای پیگیری برنامه های اصلاح نزادی و حفظ خلوص نژادی را ندارد.

بنظر می رسد یکی از راه حل های مشکلات صنعت تولید کرک در ایران، حمایت های علمی- فنی دولتی و تشکیل  NGOها و انجمن های نژادی از یک طرف و اقدام در جهت تولید محصولات نهایی توسط صنایع نساجی از طرف دیگر است .

 ارزش افزوده بیشتر

تشکیل شرکت های تعاونی پرورش دهندگان بز کرکی یا تقویت شرکت های موجود

•         امکان بهبود کمیت و کیفیت پشم گوسفندان بومی کشور وجود دارد و مستلزم سرمایه گذاری در تحقیق و توسعه و تربیت نیروی انسانی است

•         فعلا  تحقیقات کاربردی روی پشم از منظر دامپروری انجام نمی گیرد یا بسیار اندک است

•         نسل قبلی متخصصان پشم جایگزینی ندارند

•         شعار الیاف دامی توسعه پایدار بهبود سلامتی

پشم گوسفندان ایران خاص تولید پشم قالی است و از این نظر گرچه نواقصی دارند ولی به دلایل متعدد اقتصادی و اجتماعی دامداران جهت رفع آن اقدام نمی کند. از طرفی واردات پشم برای خامه قالی بستگی به میزان تولید پشم داخلی و میزان تولید قالی سالانه کشور دارد لذا چون تولید پشم در کشور به قدر کافی نیست ؛ از خارج وارد میشود ولی ذر ذراز مدت می توان از میزان واردات کاست.در صورت توجه وزارت خانه‌های جهاد کشاورزی و صنایع به امر تولید پشم مورد نیاز صنایع قالی بافی کشور، این پتانسیل در نژادهای گوسفند ایرانی وجود دارد.

جمع بندی

پشم گوسفندان ایران خاص تولید پشم قالی است و از این نظر گرچه نواقصی دارند ولی به دلایل متعدد اقتصادی و اجتماعی دامداران جهت رفع آن اقدام نمی کند. از طرفی واردات پشم برای خامه قالی بستگی به میزان تولید پشم داخلی و میزان تولید قالی سالانه کشور دارد لذا چون تولید پشم در کشور به قدر کافی نیست ؛ از خارج وارد میشود ولی در دراز مدت می توان از میزان واردات کاست.در صورت توجه وزارت خانه‌های جهاد کشاورزی و صنایع به امر تولید پشم مورد نیاز صنایع قالی بافی کشور، این پتانسیل در نژادهای گوسفند ایرانی وجود دارد.

بازاریابی و چالش های الیاف دامی

در مورد مسائل و چالش های فراروی صنعت دباغی و چرمسازی ، موارد زیر از طرف صاحبان صنایع و کارشناسان و  متخصصین مطرح شده است که موضوعات تحقیق برای پژوهشپران می تواند باشد.

•           برای تولید لانولین حاصل از پساب پشم شویی و تلخیص آن طبق مطالعات انجام شده  در ایران، بعلت پایین بودن درصد چربی پشم گوسفندان بومی مقرون بصرفه نیست

•           کارشناسان علوم دامی تا مرحله تولید مواد خام مرغوب چه در زمینه پوست و چه در زمینه الیاف ، وظیف مهمی بر دوش دارند ولی مراحل پس از آن به علم شیمی مربوط می شود و بایستی با ارتباط این دو گروه از متخصصین، در نهایت گامی در جهت بهبود وضعیت این بخش برداشته شود. بیماری های دامی و  انگل های خارجی  و داخلی دارای اثرات سوئ بر صنعت چرمسازی است.

•           در اقتصاد قانون مزیت های نسبی را داریم که امروزه با پیشرفت های جهان ارتباطات و دهکده جهانی، اهمیت مضاعفی یافته است مثلا شالی کاری در شمال ایران یا خشکبار آذربایجان یا تولید الیاف نساجی در استرالیا دراری مزیت نسبی است.  بدین توضیح که بخش تحقیقات باید مشخص کند که مزیت دام های بومی ایران برای تولید الیاف است یا پوست؟ چه هماهنگی هایی با بخش دامپروری در این خصوص باید انام شود؟ کدام نژادهای مورد حمایت مالی قرار گیرد؟

•           مرکز تحقیقات فرش تاکنون نتوانسته است که نیاز خود را به انواع پشم به بخش دامپروری انتقال دهد. در این راه حتی طرح های پژوهشی که برای شناخت پشم گوسفندان بومی ارایه شده است از طرف مرکز تحقیقات فرش ایران مورد بی مهری قرار گرفته است. هنوز معلوم نیست که فرش های صادراتی نیازمند چه نوع پشمی هستند؟

•           محیط زیست و بخش جنگل و مرتع همیشه مخاف شدید پرورش گوسفند وبز بوده اند. این سئوال مطرح است که پرورش بز آیا می تواند به اندازه زمین خواران و تبدیل کنندگان جنگل به جاده و ساختمان به محیط زیست لطمه بزند؟ در این مورد توصیه می شود علاقمندان به کتاب مرتعداری دکتر کردوانی مراجعه نمایند.

•           در سرتاسر کشور ایستگاه های پرورش و اصلاح نژاد گوسفند وبز وجود دارند که بالغ بر ده مرکز می شوند. سرمایه گذاری های خوبی طی 50 سال گذشته روی این ایستگاه ها انجام شده است برای مثال ایستگاه بافت نیم قرن پیش دارای پروژکتینا بوده است. ایستگاه های جعفر آباد مغان، قزل، ماکو، لری، مرخز، رائینی، عباس آباد و ....در این گونه مراکز آیا چه رکورد هایی روی الیاف ثبت می شود؟ آیا آزمایشگاهی فعال برای اندازه گیری صفات وجود دارد؟ داده های وزن بیده تا جمع آوری و به کرج موسسه اصلاح نژاد دام کشور ارسال بشوند و جواب ارزش های اصلاحی بازخورد داده شود، دام های مربوطه عمر تولیدی خود را سپری کردهاند.

•           پژوهش های انجام شده روی گوسفند بومی نشان داده این نژاد های قابلیت تامین پشم مورد نیاز صنایع را دارند مثلا با سورت پشم بلوچی نخ های مرغوب تا 60 نیز ریسندگی شده است. تولید پشم مرغوب در ایران بشرط حمایت از دامپروران، قابل دستیابی است. گاهی پشم های نیوزلندی با قیمت بالا وارد کشور شده ولی از خرید پشم بومی اجتناب شده است.

•           متخصصین اصلاح دام کشور در امر تولید پشم برای تولید قالی بکار گرفته نمی شوند.

•           گفته می شود که حدود 20 درصد پشم تولیدی کشور حاصل از پشم دباغی است. پشم دباغی به چه میزان در فرش استفاده می شود؟ آیا پشم های دباغی به کارخانجات پتو بافی هدایت می شوند؟

•           رقابت مستقیم پشم با الیاف مصنوعی بویژه پلیستر و آکریلیک و نیز سایر الیاف طبیعی مثل پنبه، به چه میزان مورد دقت نظر سیاست گذرارن اقتصاد بخش کشاورزی است؟

استرالیا بعنوان بزرگترین تولید کننده پشم خام همواره مطرح بوده است و بصورت پشک خام، شسته یا تاپس به کشور های مختلف صادر می کند. کشور های وارد کننده پشم از استرالیا که درای کارخانجات عظیم پروسسور هستند شامل اروپای غربی  و ترکیه، ایتالیا، فرانسه، آلمان، اروپای شرقی ، امریکاری شمالی، آسیا چین ، ژاپن کره جنوبی تایوان و جنوب شرقی آسیا هند است.

اگروتوریسم و الیاف دامی

توسعه صنعت توریسم به عنوان بخشی از ابعاد توسعه اجتماعی و فرهنگی هر کشور در کنار توجه به درآمدزایی، اشتغال زایی و مقوله اقتصاد فرهنگ بسیار حائز اهمیت می باشد. اکثر دولتها در تلاش هستند تا بخش مهمی از درآمد سرانه ملی خویش را از این صنعت تامین کنند چرا که درآمد زایی این صنعت نسبت به هزینه های ناچیز آن بسیار بالاست. امروزه یکی از قوی ترین نگاه ها در سطح بین الملل برای توسعه توریسم بعد اقتصاد توریسم می باشد براساس مطالعات ” سازمان جهانی توریسم”پیش بینی شده که تعداد جهانگردان در سال 2010 به یک میلیارد نفر بالغ شده  که در این بین درآمدی بالغ بر1550 میلیارد دلار عاید کشورهای جهان می کند. از سوی دیگر روند اشتغالزایی دراین بخش  سریع تر از سایر بخش ها عنوان شده است چرا که این صنعت بیش از صد میلیون شغل در سراسر جهان ایجاد می کند.  تاثیرات شگرف توریسم در کاهش نرخ بیکاری ،افزایش سطح درآمد، تامین منابع انرژی و رونق بازار صنایع دستی که طبق آمار موجود 10 میلیون نفر از آن ارتزاق می کنند تنها بخشی از مزایای ویژه پرداختن به این صنعت است. برای ورود هر توریست در کشورها مولفه های چون امنیت ، ارائه خدمات بهینه، میراث غنی تمدنی، اکوتوریسم ، اگروتوریسم ، دریا و دریاچه ها ، تنوع فرهنگی ،تنوع آب وهوا،و… مورد نیاز است. صنعت گردشگری یا توریسم اشکال متفاوتی دارد که یکی از آنها اگروتوریسم[2] (گردشگری کشاورزی) است.  آشنایی با مردم، زندگی روستایی، پیشینه تاریخی محل، رسوم،  تماس با طبیعت و امکان دستیابی به استراحت و ورزش در آن، از سایر ویژگیهای اگروتوریسم است. این شکل از توریسم، شامل بر فعالیتهایی نظیر کشاورزی، دامداری،ماهیگیری و باغبانی است که در مزارع فعال انجام می گیرد. افراد اگروتوریست در محیط مزرعه بوده یا اطلاعاتی در زمینه کشاورزی فرا می گیرند. اصطلاح اگروتوریسم از اواخر قرن بیستم رایج گردیده است و شامل بر همه نوع فعالیت مربوط به گردشگری توام با فراگیری کشاورزی و حضور در مزارع است. اساس این است که مزرعه کشاورزی خدماتی را به گردشگران ارایه دهد و بهتر خواهد بود که چنین مزارعی در نواحی جذاب توریستی ایجاد گردند. البته در اینجا معنی لغت کشاورزی برحسب ناحیه جغرافیایی در جهان متفاوت است. همچنین روابط بین کشاورزی و توریسم روستایی نیز در حال تغییر است. مثلا در اروپا اگروتوریسم شامل برخی خدمات شرکت هایی است که با تولید و  تجارت غذا سروکار دارند. این جنبه از اگروتوریسم باعث تشویق تولید روستایی در کشورهایی است که تولید غذا  در آنها بسیار توسعه یافته است. بنابراین اگروتوریسم در معرض خط مشی های اجتماعی، کشاورزی و اقتصادی کشورها قرار دارد و توسعه اقتصادی چند منظوره  مزارع کشاورزی و مناطق روستایی را شامل می شود. اگروتوریسم ، مثالی از توسعه مافوق- کشاورزی در مزارع کشاورزی و مناطق روستایی است. اگروتوریسم برای جوامع روستایی و شهری بسیار مهم است و وظایف متعددی دارد که شامل بر درآمد، اشتغال، فعال کردن مناطق روستایی، حفظ منابع طبیعی، و همچنین تفریح و آموزش جامعه شهری است. عملکرد اقتصادی با تشویق توسعه روستایی، باغبانی و دامداری ، ایجاد منابع جدید درآمد برای مزارع و استان است.

بعنوان مثال چند مزرعه اگروتوریسم جهان  بهمراه آدرس آنان در این قسمت معرفی می گردند که در زمینه الیاف دامی اقدام به جذب گردش گران می کنند:

1.       Alpaca & Livestock: پرورش آلپاکا، گوسفند

BMR Acres 2542 Pine Ridge Rd Canastota, NY  13032

[e-mail] www.alpacanation.com/bmracres.asp

2.       :Always Somethin' Farm : محصولات پشمی دستبافت، طیور،

Always Somethin' Farm 825 Newtown Hill Road Mansfield, PA  16933

[e-mail] www.alwayssomethinfarm.com

3.       کشمیر توسکانی در ایتالیا

http://sustainablecashmere.com/

4.       اتحادیه پرورش دهندگان بز کشمیر استرالیا

http://www.acga.org.au/

5.       کشمیر مغولستان

http://mongoltextile.mn/home

6.       اتحادیه پرورش دهندگان بز کشمیر در امریکا

http://www.cashmeregoatassociation.org/

منابع

1. Atefi A, Shoja J, Rafat S A and Maleki Y J 2012: Growth performance and carcass characteristics of Iranian fat-tailed crossbred lambs. Livestock Research for Rural Development. Volume 24, Article #31. Retrieved July 16, 2012, from http://www.lrrd.org/lrrd24/2/atel24031.htm
2. Rafat, J. Shodja (2010) A REVIEW: RESEARCH PROGRESS OF CROSSBREEDING OF ARKHAR-MERINO WITH LOCAL BREEDS IN IRAN, 8th World Merino Conference, Rambouillet, France, Com no 5-0, Published
3. Shodja, J., Farahvash, T., Rafat, S.A. (5 Sep 2004) The Evaluation of Fleece Characteristics In Arkhamerino_Ghezel and Arkha Merino Moghani F1 Crossbreds, Proc.11th Congress AAAP, Malaysian Society of Animal Production, 624-626 pages
4. Hadi Esfandyari  Wool characteristics in the third generation of Arkharmerino × Ghezel and Arkharmerino × Moghani crossbreed sheep  Trop Anim Health Prod (2011) 43:1337–1343
5. معزی, و شجاع غیاث, جلیل. (1398). 'مقایسه خصوصیات سطحی و ساختاری الیاف پشم نسل اول و دوم گوسفندان دورگه آرخارمرینو- قزل با والدین آن‌ها', پژوهش های علوم دامی (دانش کشاورزی), 29(2), pp. 131-140.
6. فرهوش، طرلان ، جلیل شجاع، کامبیز ناظر عدل، محمد علی کمالی، عباس رافت   1389بررسی وزن بیده وخصوصیات پشم تولیدی آمیخته های نسل اول حاصل از تلاقی نژاد آرخامرینو با گوسفندان مغانی و قزل نشریه علوم دامی (پژوهش و سازندگی)، شماره 88، پاییز 1389  صص 7-11 
7. فرهوش ط.، ج. شجاع، ع. رافت و ع. مطلبی آذر 1387 مقایسه خصوصیات الیاف پشم آمیخته های حاصل از تلاقی نژاد آرخامرینو با گوسفندان قزل و مغانی. مجله دانش و پژوهش علوم دامی
8.  فرهوش ط.، ج. شجاع، ع. رافت و ع. کشتکاران 1388 بررسی اثر تلاقی دو طرفه بین نژاد آرخامرینو و گوسفند قزل بر کیفیت الیاف پشم نتاج نسل اول. مجله دانش و پژوهش علوم دامی  شماره 4 ص 19
9. حبشی زاده اصل مونا، رافت عباس، مقدم غلامعلی، نعمت اللهی بنابی احمد، شجاع غیاث جلیل، 1396/04/01، بررسی مقاومت ژنتیکی گوسفندان نژاد قزل و آمیخته قزل-بلوچی نسبت به نماتودهای دستگاه گوارش، پژوهشهای علوم دامی (دانش کشاورزی سابق) - دانشگاه تبریز، 27، 1-13
10. کاوه کسرایی ؛ سید عباس رافت ؛ جلیل شجاع غیاث ؛ آرش جوانمرد 1395 آزمون انساب در جمعیت گوسفندهای آمیخته به کمک نشانگرهای ریزماهواره پژوهش های علوم دامی دوره 26، شماره 2، تابستان 1395، صفحه 143-152
11. مقایسه رشد و خصوصیات لاشه در بره های آمیخته نسل چهارم و قزل ایستگاه خلعت پوشان، رضا مشرف قهفرخی، زمستان 1389  پایان نامه
12. یداله جهانی ملکی بررسی رشد و خصوصیا ت لاشه بره های قزل و آمیخته قزل-مرینوس، در شرایط نیمه متمرکز راهنما شجاع مشاور رافت  پایان نامه
13. مخبر ،  مهدی، هادی اسفندیار ، جلیل شجاع ، عباس رأفت  ، محمد مخبر 1388 همایش ملی الیاف دامی    ایران     تبریز            مقایسه برخی از خصوصیات الیاف پشم نسل اول و دوم  گوسفندان  دورگ آرخارمرینوس×  مغانی
14. جلیل شجاع؛ سید عباس رأفت؛ نصراله پیرانی و رقیه نوریان سومین همایش ملی تحقیقات فرش دستباف ایران        1388 تهران       بررسی برخی از خصوصیات الیاف پشم در نسلهای مختلف از دورگهای بلوچی × قزل و بلوچی × مغانی
15. خصوصیات اسپرم قوچ های دورگ در ترکیب های ژنتیکی آرخا مرینو-قزل، آرخا مرینو-مغانی، مغانی- بلوچی و قزل- بلوچی، محمد مصطفی پورسیف، شهریور1390
16.  

---

[1] Silk-worm cocoons, reelable

[2] Agrotourism

اثرات مفید لانولین یا چربی پشم

دومین سمینار الیاف دامی- تبریز 1394

دکتر عباس رافت

اثرات مفید لانولین یا چربی پشم

مرضیه ابراهیمی^1*، سید عباس رافت²

¹استادیار و ²دانشیار دانشگاه تبریز، دانشکده کشاورزی، گروه علوم دامی (نویسنده مسوول: مرضیه ابراهیمی)

چکیده: لانولین، موم پشم یا چربی پشم، یک ماده مومی زرد رنگ است که به وسیله غدد سباسه حیوان¬هایی که بدن آنها دارای پوشش پشم است، ترشح می¬شود. بیشتر لانولینی که به وسیله انسان استفاده می¬شود از نژادهای گوسفندی که به منظور تولید پشم پرورش داده می¬شوند، حاصل می¬شود. از گذشته فارماکولوژیست¬ها لانولین را به نام چربی پشم می¬شناسند. با این حال، لانولین فاقد گلیسرید (استرهای گلیسرول) است و بنابراین چربی حقیقی نیست. لانولین به صورت اصلی از استرهای استرول به جای استرهای گلیسرول تشکیل شده است. نژاد¬های خاصی از گوسفند (مانند مرینوس) مقدار بالایی لانولین ترشح می¬کنند. نقش لانولین در طبیعت محافظت پشم و پوست در برابر شرایط آب و هوایی نامناسب است و همچنین در تمیزی پوست نیز نقش دارد. خاصیت ضد آب بودن لانولین نیز موجب ریزش آب از روی پوشش پشمی گوسفندان در شرایط بارانی می¬شود. لانولین و مشتقات آن به طور گسترده­ای در طراحی محصولات برای محافظت، درمان و زیباسازی پوست انسان و همچنین در تولید پاک­کننده¬ها و در صنعت استفاده می¬شوند.

واژه¬های کلیدی: استفاده، ترکیب، لانولین

شرح موضوع: لانولین که نام دیگر آن موم یا چربی پشم است ماده­ای مومی و زرد رنگ است که از غدد سباسه[1] پوست حیوانهایی که دارای پوشش پشمی هستند ترشح می¬شود (7). لانولین فاقد گلیسرول است و به عنوان پوشش پشم عمل می¬کند (7). لانولین از منو، دی و پلی­هیدروکسی استرهای استرول (به عنوان مثال کلسترول، دی هیدروکسی کلسترول)، استرهای تری­متیل (لانوسترول و دی هیدرولانوسترول)، الکل¬های تری­ترپن، الکل¬های چربی دار[2] و هیدروکربن¬های فرار تشکیل شده است (4). مقدار و مواد تشکیل دهنده لانولین بسته به نوع پشم در نژادهای مختلف، نوع تغذیه، روش نگه داری و شرایط آب و هوایی متفاوت است. مقدار چربی پشم به میزان بالایی تحت تاثیر ژنتیک است (1). مقدار لانولین پشم در گوسفندان بی دنبه (مانند زل مازندران) و مرینوس بیش از گوسفندان دیگر است (1). مقدار لانولین پشم مرینوس 5/12 درصد است، در حالی که در گوسفند قره گل 3/2 درصد و در گوسفندان قزل و بلوچی در حدود 4 تا 5 درصد است. در ایران قسمت اعظم پشم تولیدی در رودخانه¬ها و آب جاری شسته می¬شوند، که به این ترتیب مقدار زیادی از چربی پشم هدر می¬رود و بنابراین مقدار حقیقی درصد لانولین پشم نژاد¬های ایرانی با موارد گزارش شده متفاوت است (1). مقدار ترشحات غدد سباسه در زمان استراحت کمتر و در زمان فعالیت افزایش می­یابد (1).

لانولین از دیدگاه سازگاری بافتی و طبیعت شیمیایی شبیه ترشحات غدد سباسه انسانی است (11)، با این تفاوت که لانولین تری­گلیسرید و اسیدهای چرب فرار ندارد(11). لانولین موجب افزایش نفوذپذیری مواد شیمیایی زیست فعال از طریق پوست می¬شود که از این نظر شبیه ترشحات غدد سباسه انسانی عمل می¬کند (6 و 8). از همین روی از لانولین به طور گسترده­ای در فرمولاسیون مواد آرایشی به دلیل خاصیت این ماده در نگه­داری آب بافتها، به دلیل خاصیت سازگاری بافتی و قدرت نفوذ بالا استفاده می¬شود (6 و 8). کلیگ­مان (8) شواهدی را ارایه کرد که در بعضی افراد لانولین موجب تحریک سیستم ایمنی و حساسیت می¬شود. البته شیوع آلرژی در بین جمعیت 3 کشور اروپایی 7/9 به ازای هر 10 میلیون نفر است که رقم بسیار پایینی است (3). خاصیت نگه داری آب لانولین موجب شده تا از آن در فرمولاسیون امولسیون­ها به منظور افزایش پایداری استفاده شود (9). همچنین مشخص شده است که لانولین خاصیت ضد میکروبی خوبی دارد که مشابه ورنیکس کاسیاسا[3] (ماده محافظت کننده شبه پنیری روی پوست جنین و نوزاد تازه به دنیا آمده) در نوزاد تازه به دنیا آمده عمل می¬کند ( 12 و 15). ساگیری و همکاران (13) با استفاده از لانولین در ترکیب یک امولسیون ژل سطحی (پوستی)، خواص ضد میکروبی لانولین بر علیه باکتری¬های گرم مثبت را نشان دادند. لانولین به عنوان یک روغن طبیعی، پشم گوسفند را در برابر شرایط آب و هوایی (خورشید، باد، باران، و...) محافظت می¬کند و 20-10 درصد وزن پشم چیده شده را تشکیل می¬دهد (14). خاصیت ضد آب بودن لانولین نیز موجب ریزش آب از روی پوشش پشمی گوسفندان در شرایط بارانی می¬شود (14).

به طور اساسی 3 روش برای جداسازی چربی پشم از پشم وجود دارد: 1-روش استخراج با محلول. در این روش یک محلول (بنزین، گازولین، تری کلر اتیلن و دی کلرومتان) را بر روی پشم می¬ریزند و سپس محلول را تبخیر می¬کنند تا چربی به دست آید (5 و 14). 2- روش شستن پشم با صابون و 3- روش شستن پشم با آلکالین است که در مرحله بعد بازیافت چربی پشم با سانتریفیوژ یا پالایش اسیدی انجام می¬شود (14).

چربی حاصل از هر یک از این روش¬ها دگراس[4] نامیده می¬شود که بایستی در مراحل بعدی خالص­سازی شده، پالایش آلکالینی و بوزدایی شود تا لانولین مورد استفاده در صنایع دارویی حاصل شود (14). لانولین حاصله زرد پر رنگ و با بویی ملایم و ویژه خود بوده که خاصیت نرم کنندگی و تسکین دهندگی دارد (14). لانولین به عنوان موم[5] طبقه بندی می¬شودکه در دمای 36 تا 42 درجه سانتی­گراد ذوب می¬شود (14). لانولین در آب غیر قابل حل، در الکل سرد تا حدودی محلول، در الکل گرم حلالیت تاحدودی خوب، و در اتر و کلروفرم به طور کامل محلول است (14). لانولین به طور اصلی در دو گروه درماتولوژی و لوازم آرایشی (گروه اول) و صنعت (گروه دوم) استفاده می¬شود (14). استفاده از لانولین در صنعت به منظور روغن کاری و ضد زنگ است. از لانولین همچنین در فرایند چرم، نساجی و به عنوان یکی از مواد سازنده جوهر در پرینتر¬ها نیز استفاده می¬شود (14). مصریان باستان از لانولین در مرهم¬ها، پمادها، لوسیون¬ها و برای زیبایی استفاده می¬کردند (14). در پزشکی مدرن درماتولوژیست¬ها و دانشمندان لوازم آرایشی بهداشتی همگی با خواص ویژه تمیز­کنندگی، آرام­بخشی و چرب­کنندگی لانولین آشنا هستند (14). از لانولین به عنوان ماده پایه برای فرمولاسیون پمادها، مرهم¬ها، کرم­ها، لوسیون­ها و... و همچنین در بانداژهای چسبنده، پوشش سطوح جراحی شده، و به عنوان ماده سازنده مواد ضد ورم پوست استفاده می¬شوند (14). در زمینه آرایشی استفاده ویژه از لانولین شامل مواد جاذب، لوسیون مو، کرم دست، کرم سرد، لوازم آرایشی، پاک کننده¬های ناخن، رژ، دیودورانت، ضد عرق¬ها، کرم¬های پس از اصلاح و... استفاده می¬شوند (14). لانولین همچنین دارای 25 درصد وزن خود آب و 02/0 درصد وزن خون ترکیبات آنتی­اکسیدانی است که این ترکیبات آنتی­اکسیدانی از خویش-اکسیده شده[6] لانولین در حین نگه­داری ممانعت می¬کنند (2و 16).

مشتقات لانولین: در اثر عمل آوری¬های خاص بر روی لانولین، تعدادی از صفات خوب لانولین تقویت می¬شود، در حالی که تعدادی از صفات نامطلوب لانولین حذف می¬شود. به این ترتیب یکی از ترکیبات لانولین برای یک عملکرد خاص بهتر از لانولین اصلی عمل می¬کند (14).

1-هیدروژنه کردن[7]: هیدروژنه کردن لانولین، پایداری لانولین را بهبود می¬بخشد، موجب افزایش قدرت جذب آب لانولین می¬شود و حلالیت آن در روغنهای معدنی را افزایش می¬دهد (14). از لانولین هیدروژنه شده به علت افزایش طبیعت آبدوست به همراه افزایش پایداری، به منظور تولید محصولات مورد استفاده برای لب، فرمولاسیون عطر¬ها و فرمولاسیون امولسیون¬ها، کرم¬ها و لوسیون¬ها استفاده می¬شود (14).

2-استیله کردن[8]: زمانی که لانولین با استیک انهیدرید[9] واکنش دهد، لانولین استیله­شده حاصل می¬شود که قدرت آبدوستی بسیار بالایی خواهد داشت و در این حالت قابلیت حل در روغنهای معدنی سرد را دراد (14). استیله­کردن موجب کاهش نقطه ذوب لانولین می¬شود و همچنین محتوای استر لانولین افزایش می¬یابد (14). از لانولین استیله­شده برای برای ساخت پوشش¬های مقاوم به آب (ضد آب) برای ساخت ضد آفتاب¬ها یا تولیدات نوزاد (پوشک نوزاد ) استفاده می¬شود (14). حتی برای کرم¬های دست و بدن، این خاصیت ایجاد پوشش مقاوم در برابر از دست دادن آب لانولین استیله شده، موجب افزایش نگه داری آب و نرم کردن پوست و محافظت در برابر از دست رفتن چربی پوستی می¬شود (14).

3-اتوکسیله کردن[10]: اتوکسیله شدن روی یکی از گروه¬های هیدروکسیل آزاد استرها، اسیدها، و الکل¬های لانولین انجام می¬شود (14). اتوکسیله کردن موجب افزایش حلالیت و فعالیت سطحی لانولین می¬شود، در حالی که قدرت امولسیفیه کردن لانولین را کاهش می¬دهد (14). لانولین اتوکسیله شده در داروها، عطر¬ها، ضد آفتاب¬ها و تولیدات نرم کننده موی سر استفاده می¬شود (14). به دلیل این که اتوکسیله کردن حلالیت لانولین را بالا می¬برد، این نوع لانولین استفاده گسترده ای در مواد پاک کننده دارد، زیرا این عملکرد لانولین اتوکسیله شده موجب کاهش از دست رفتن چربی پوست و مو به وسیله مواد شوینده، بدون اثر بر قدرت تمیز کنندگی این پاک کننده¬ها است (14). مصرف عمده لانولین اتوکسیله شده در شامپو¬ها، صابون¬ها و مایع¬های ظرف شویی است (14). همچنین به دلیل خاصیت نرم کنندگی لانولین، از این نوع لانولین در لوسیون¬های پس از اصلاح، پیش از اصلاح و ادکلون¬ها استفاده می¬شود (14).

4-ترانس استریفیه کردن[11]: به وسیله ترانس استریفیه کردن مخلوطی از الکل¬های لانولین، استرهای ایزوپروپیل و لانولین تشکیل می¬شود (14). این تغییرات موجب حفظ خاصیت نرم کنندگی همزمان با حداقل کردن روغنی کردن لانولین می¬شوند (14).

الکل و اسید لانولین: بخش¬های الکل و اسید لانولین به عنوان عوامل سودمند در لوازم آرایشی کاربرد دارند (14). در فرمولاسیون مواد آرایشی، الکل¬های لانولین از قویترین امولسیفیه کننده¬ها هستند و به لانولین این قابلیت را می¬دهند تا 2000درصد وزن خود آب جذب کند (14). اسید¬های لانولین ترکیبی از اسید¬های چرب هستند که برای درست کردن صابون¬های امولسیفیه کننده استفاده می¬شوند (14).

نتیجه گیری کلی: با توجه به استفاده گسترده از لانولین و مشتقات آن و همچنین خواص سودمند گوناگون آن، به نظر می¬رسد مدیریت گوسفند داری¬ها به منظور جلوگیری از شستشوی پشم و بنابراین هدرروی مقدار زیادی لانولین از اهمیت بالایی برخوردار است.

منابع:

1-     سعادت نوری م و سیاه منصور ص. 1379. اصول نگه داری و پرورش گوسفند. انتشارات اشرفی.

2-      Baldwinson TM, Shore J. 1990. Colorants and Aux- iliaries. vol. 2, Society of Dyers and Colourists. Bradford. UK. P: 412.

3-      Clark EJ. 1975. Estimation of the general incidence of specific lanolin allergy. Soc. Cosmet. Chem. 26: 323-335.

4-      Dee GJ, Milstein N, Salka BA, Zhuang J, Bruening S. 2009. EP Patent 1,673,055.

5-      IWTO-10-62 (E). 1966. Method for the determination of dichloromethane soluble matter in combed wool sliver. IWS Research Department. London.

6-      Kalejman H. 2011. EP Patent 1,675,565.

7-      Kilonzo C, Atwill ER, Mandrell R, Garrick M, Villanueva V, Hoar BR. 2011. Prevalence and molecular characterization of Escherichia coli O157:H7 by multiple-locus variable-number tandem repeat analysis and pulsed-field gel electrophoresis in three sheep farming operations in California. J. Food Prot. 74:1413–1421.

8-      Kligman AM. 1998. The myth of lanolin allergy. Contact Dermatitis. 39: 103-107.

9-      Lee B, Warshaw E. 2008. Lanolin allergy: history, epidemiology, responsible allergens, and management. Dermatitis. 19: 63-72.

10-  Malcolm DRB, Ulceres LP. 2011. Available from Dermal Laboratories contact. 1462, 458866. p 7.

11-  Morganti P. 2010. Beauty and wellness at 360ͦ^. J. Appl. Cosmetol. 28: 13-24.

12-  Rissmann R, Oudshoorn MHM, Kocks E, Hennink WE, Ponec M, Bouwstra JA. 2008. Lanolin-derived lipid mixtures mimic closely the lipid composition and organization of vernix caseosa lipids. Biochimica et Biophysica Acta. 1778:2350–2360.

13-  Sagiri SS, Behera B, Pal K, Basak P. 2012. Lanolin-based organogels as a matrix for topical drug delivery. Wiley Periodicals, Inc. J. Appl. Polym. Sci. 128: 3831–3839.

14-  Schlossman ML, McCarthy JP. 1977. Lanolin and its derivatives. presented at the AOCS Meeting, New York, May 1977. SDS&C 447-450.

15-  Tansirikongkol A. 2006. Development of a synthetic vernix equivalent, and its water handling and barrier protective properties in comparison with Vernix Caseosa. University of Cincinnati. ISBN 0542872250, 9780542872259.

16-  Wade A, Weller PJ. 1994. Handbook of pharmaceutical excipients. The Pharmaceutical Press. London. P: 262.

Beneficial effects of Lanolin or wool fat

Marziyeh Ebrahimi¹ and Seyed Abbas Rafat²

¹ Assistant professor and ² Associate professor at Department of Animal Science, Faculty of Agriculture, University of Tabriz, Tabriz, Iran

Abstract:

Lanolin, wool wax or wool grease, is a yellow waxy substance secreted by the sebaceous glands of wool-bearing animals. Most lanolin used by humans comes from domestic sheep breeds that are raised specifically for their wool. Historically, many pharmacologists have referred to lanolin as wool fat; however, as lanolin lacks glycerides (glycerol esters), it is not a true fat. Lanolin primarily consists of sterol esters instead. Certain breeds of sheep (like Merinos) produce large amounts of lanolin. Lanolin's role in nature is to protect wool and skin against the ravages of climate and the environment; it also seems to play a role in skin hygiene. Lanolin's waterproofing property also aids sheep in shedding water from their coats in rainy situations. Lanolin and its many derivatives are used extensively in products designed for the protection, treatment and beautification of human skin and also in making detergents and in industry.

Key words: Composition, Lanolin, Usage

---

[1] Sebaceous glands

[2] Aliphatic alcohols

[3] Vernix caseosa

[4] Degras

[5] Wax

[6] Auto oxidation

[7] Hydrogenation

[8] Acetylation

[9] Acetic anhydride

[10] Ethoxylation

[11] Transersterification

ویدوئو های آموزشی آژانس بین المللی انرژی اتمی درباره حشرات ناقل بیماری های دامی

استفاده های صلح آمیز انرژی اتمی

We would like to inform you that the teaching videos on identification of arthropod vectors have been published on the official YouTube channel of IAEA through the links listed lower, highlighted in yellow.

The videos are also available on the IAEA ZODIAC Portal on following link: https://nucleus.iaea.org/sites/zodiac/SitePages/Training-Videos.aspx

These teaching videos are complementary to the ones on “Collection, Sorting and Storage of the Most Important Vectors for Vector Borne Diseases of Animals” (lower in blue highlight) and the ones on “Capturing and Sampling of Wildlife” (lower in green highlight).

The corresponding written Standard Operating Procedures (SOPs) are available for the registered users on iVetNet, under the module “Parameter information” / “Supporting Parameters” (screenshot 1, lower in this email).

Identification of the Most Important Arthropod Vectors of Vector Borne Diseases - Part 1: Mosquitoes: https://youtu.be/quV4lhdHooM

Identification of the Most Important Arthropod Vectors of Vector Borne Diseases - Part 2: Culicoides: https://youtu.be/bKTQGVsgEG8

Identification of the Most Important Arthropod Vectors of Vector Borne Diseases - Part 3: Sand flies: https://youtu.be/SvttLT5akz4

Identification of the Most Important Arthropod Vectors of Vector Borne Diseases - Part 4: Ticks: https://youtu.be/t0_OPFi9fvM

Collection, Sorting and Storage of the Most Important Vectors for Vector Borne Diseases of Animals- Part 1: Mosquitoes: https://www.youtube.com/watch?v=V9Byh8YS8Fo

Collection, Sorting and Storage of the Most Important Vectors for Vector Borne Diseases of Animals-Part 2: Culicoides: https://www.youtube.com/watch?v=bBAwJZ28kr4

Collection, Sorting and Storage of the Most Important Vectors for Vector Borne Diseases of Animals-Part 3: Sand Flies: https://www.youtube.com/watch?v=WpjG0UgzTrE

Collection, Sorting and Storage of the Most Important Vectors for Vector Borne Diseases of Animals-Part 4: Ticks: https://www.youtube.com/watch?v=nJ4I8_NRaBY

Capturing and Sampling of Wildlife-Part 1: Wild Ruminants: https://www.youtube.com/watch?v=FuMQ5MXAhis

Capturing and Sampling of Wildlife-Part 2: Small Rodents: https://www.youtube.com/watch?v=3g13q67CBG4

Capturing and Sampling of Wildlife-Part 3: Wild carnivores: https://www.youtube.com/watch?v=3TTHpeA6mNY

Capturing and Sampling of Wildlife-Part 4: Bats: https://www.youtube.com/watch?v=Qm-IYG2D6Ag

:

Kind regards,

Animal Production and Health Section of the Joint FAO/IAEA Centre, Vienna, Austria

Follow us on www.iaea.org 

           

ATOMS FOR PEACE AND DEVELOPMENT

Information on Nuclear Sciences and Applications, visit www-naweb.iaea.org